Lekkere hapjes

Afgelopen zondag opnieuw op bezoek geweest, met H., en lekkere hapjes. Gepraat over de oorlog, over haar broer en andere dingen.

En natuurlijk over het naderend einde, als het einde nadert. En in ieder geval is het woord uitstel even gevallen.

Maar ja, 'als ik niet meer kan genieten, ben ik eigenlijk te laat'.

Nee, 't drankje uit Mexico is nog niet afgeleverd.

Laatste stappen?

Men klaagt over regen, toch is ook deze zomer een prettige periode en vandaag schijnt de zon, zoals die ook vaak scheen in Italië, waar we in de bergen hebben gewandeld.
Moeder bleef thuis. Vakantie vindt ze een te grote inspanning. Maar ze heeft wel ingestemd met het voorstel van mijn broer om nog een keer met ons naar Zoutelande te gaan, de plek waar we vroeger zo vaak op vakantie zijn geweest. Een laatste uitstapje?
Ze heeft de pillen in huis, en een alternatief drankje is ook besteld - maar (nog) niet aangekomen.
Maar naarmate de datum nadert, heeft ze het vaker over de kans dat ze het niet aandurft, of nog niet wil. Alleen elke morgen bij het opstaan weet ze het zeker. Dat gaat zo moeizaam, zo pijnlijk, dat ze weet: dit moet niet lang gaan duren.
Komt er echter bezoek, zoals in augustus dat van broer en geliefde en dat van ons, beide keren met lekkere hapjes en dat ze niets hoeft te doen, dan geniet ze. En denk ik: als we dit veel vaker deden, is het zeer de vraag of ze er uit wil stappen. Als we allemaal dicht bij elkaar woonden, om de hoek zogezegd, en er dus bijna dagelijks contact was, zou ze er dan ook ene eind aan willen maken zoals nu?
Misschien wat later, misschien evengoed. Want veel gezelligheid kan ook gewoner worden en het is levendiger, maar je wordt er niet jonger door, de slijtage blijft. Nu kijkt ze uit naar ons bezoek - als we dagelijks over de vloer zouden komen wellicht wat minder. Ook het wekelijkse borreltje met Ivan en anderen weerhoudt haar niet van haar plannen. Ze heeft inmiddels ook enkele huisgenoten in vertrouwen genomen, omdat ze het idee heeft dat ze die bij wijze van spreken zou 'verraden' als ze zomaar zou verdwijnen.
Ze is bezig met afscheid nemen, ondanks genoeglijke momenten.

Twijfel?

Afgelopen vrijdag opnieuw naar moeder geweest. Deze keer had ze wél aandacht voor ons lopend interview, dat ik overigens nog moet uitwerken. (Eh, waar liggen mijn aantekeningen?) En dat ondanks dat ze ook in mijn aanwezigheid een nieuw drankje bestelde, dat doeltreffender zou zijn dan de verzameling pillen die ze heeft aangelegd.
En ze merkte opnieuw op dat ze zich soms ineens realiseerde: 'waar ben ik mee bezig?'
Dat heeft ongetwijfeld te maken met het naderen van de door haarzelf vastgestelde datum, 15/16 oktober. We bespraken de mogelijkheid dat wij (broers en zussen) wat dichterbij zouden zijn dan gewoon thuis. Helpen mag niet, maar aanwezig zijn, dat is een andere zaak.  Hierover ook met mijn broer gesproken.

Grondige voorbereiding

Ja, ze bereidt zich grondig voor. Dat bleek eens te meer uit haar vertoog toen ik woensdag bij haar langs ging. Van het noteren van jeugdherinneringen kwam niets. Ze had weer eens met haar adviseur van Stichting De Einder gesproken, een concept-draaiboek opgesteld en besloten nog eens met haar dokter te praten, liefst met een van haar kinderen erbij.
Ja moeder, je gaat niet over één nacht ijs. Maar een beetje ijzig is het wel.
De datum wordt, als het volgens plan gaat, het weekeinde van 15/16 oktober. Het weekend daaropvolgend had ze ook als datum, maar dan ben ik in Berlijn. 'Nou, dan wordt het dus 15/16 oktober.'
Opmerkelijk vond ik wel dat ze ook zei dat ze zich soms afvroeg, 'waar ben ik mee bezig'. Ze memoreerde dat haar adviseur had gezegd: de grootste moed heb je als je durft te erkennen dan je niet durft, en het niet doet.' Een wijze man, die adviseur.

We hebben het uitgebreid gehad over haar voornemen om het alleen te doen, zonder anderen erbij. Dat is vooral omdat ze denkt dan van haar apropos te raken, aan het twijfelen te gaan. 'In mijn eentje weet ik altijd het best wat ik wil.' Ze had er nog eens goed over nagedacht.

Hieronder wat zij daarover schreef. Ik hoop dat het leesbaar is, heb even geen OCR-scan en had geen zin om de lange tekst over te schrijven.

Over de dood

Niet dat er het afgelopen jaar niets gebeurde. Moeder heeft al haar medicijnen, heeft nog steeds contact met haar dokter. Ze is 'voor het laatst' langs geweest op Hettie's verjaardag en wij of zijn enkele keren langs geweest, broer en zus idem dito.
De dokter heeft haar geadviseerd het innemen van medicijnen tegen hoge bloeddruk te verminderen. Ze doet dat, en klaagt dientengevolge over moeheid.
Wij vragen ons af wat slimmer is: in één keer stoppen als het zo ver is, of dit. Maar medische kennis ontbreekt.
Er komt een soort datum in zicht: oktober dit jaar. Moeder lijkt ernaar toe te leven. Af en toe bekruipt haar twijfel.
Enkele weken geleden stuurde ik haar een knipsel uit de Volkskrant, een column van Annegreet van Bergen, met een uitroepteken van Hettie bij een passage over alleen sterven: 'Ik zou me geen raad weten wanneer mijn moeder zichzelf zo in eenzaamheid had moeten doden'. Daarop kwam reactie, naast telefoontjes een brief van vier kantjes.
Hier het eerste kantje:

Behoorlijk onleesbaar zo, dus hier de transcriptie:


Uit Marianne Frederikson’s “Simon”

De boom had vrede met zichzelf, het soort vrede dat alle levende wezens hebben wanneer ze het raadselachtige nemen zoals het is.
Over de dood
Niet alleen het lichaam dat vernietigd wordt. Het gaat erom psychisch een einde te bereiken. Alles wat ik heb beleefd, al mijn kennis, al mijn geluk en ongeluk, mijn herinneringen en doelstellingenb moeten beëindigen. Al waarmee je je hebt geïdentificeerd, je gezin, kinderen, huis, ideeën, idealen, vrienden, alles moet je achter je laten.

Opnieuw een telefoontje: kom je weer? Opnieuw een bestelling. De vorige is ontvangen. Er hoeft er nu nog maar één. Slaapmiddelen: blijkt nog niet mee te vallen, maar het lukt (16 februari).
Ze zegt dat ze 'toegroeit' naar het einde, maar nog steeds zegt ze ook nog van het leven te kunnen genieten, ondanks moeheid. We hebben het over wat zij het juiste moment vindt. En dat ze per se in haar eentje een eind aan haar leven zou willen maken, onder meer om 'ons niet te belasten'. Dat ze soms ook nog denkt: misschien doe ik het niet. Maar ook wordt ze, zoals veel oude mensen, bang om te vallen.
Ik had een cd-tje voor haar meegenomen met liedjes van Maarten van Roozendaal, en bloemen. Want ja, ze is 89 geworden. Keer je de cijfers om, dan krijg je de leeftijd waarop haar vader overleed.
We luisteren naar het liedje 'Moe'. Toch een ander soort moeheid dan de hare.
Aan voortzetting van het interview komen we niet echt toe.

Bestellingen

Vorige week een telefoontje: kom je weer eens? Ja, want naast het lopende interview wil ze ook weer een bestelling plaatsen. De vorige is ontvangen.
De huisarts 'krabbelt terug', volgens moeder. Bij doorvragen blijkt eerder dat hij wat voorzichtig is met het geven van recepten. Ze moeten per slot wel ergens op slaan, officieel.
Woensdag ga ik weer.

Voortgezette voorbereiding

Zie moeder de laatste tijd vaker, want ik wil haar interviewen over haar leven. De eerste twee sessies inmiddels gedaan, op 24 november en gisteren.
Tegelijk zet zij de voorbereiding van haar plan door. Ze heeft regelmatig gesprekken met haar arts, die nog steeds coöperatief is. Hij tracht haar ervan te overtuigen dat een verzoek om euthanasie tot de mogelijkheden hoort, eerder dan tijdens de fase van finale aftakeling, maar tegelijk verleent hij medewerking. Een soort tweesporenbeleid dus, binnen de marges van de wet.
Dat laatste houdt in dat moeder zelf dodelijke middelen moet verzamelen. Daar is ze mee bezig.
Ze hebben, begrijp ik, goede gesprekken en het is prettig te merken dat moeder haar arts zeer waardeert.

Ze is niet depressief, verzekert ze hem en mij keer op keer. Maar ook geen levensgenieter. Ze schrijft zich 'een levendige geest, met een bedroefd hart' toe. Waar dat laatste vandaan komt, kan ze niet verklaren, maar haar eigen moeder was ook zo'n type, volgens haar.

Tijdens het eerste interview kwam ze verrassend tevoorschijn met een schrift, waarin ze zelf haar leven beschreef, tot zeker moment. Het was de bedoeling dat we dat na haar dood zouden vinden, maar nu ik haar interviewde, haalde ze het tevoorschijn. Een indirect blijk van waardering, denk ik.
Ik heb het gescand. Helaas is het handgeschreven en een eerste poging om het OCR te scannen (met bewerkbare tekst als resultaat) lukte niet. Ik heb de 31 pagina's nu als jpg-bestanden en ga nog een poging doen.
Ze begon daarmee binnen een jaar na de dood van vader, dus in 2000, hield er nog dat jaar mee op en vervolgde het mei 2008. 'Waarom ik toen ben opgehouden weet ik niet en wat ik over mijn moeder wilde zeggen weet ik ook niet maar ik ga proberen nu door te gaan', schreef ze (p. 27) en dan pakt ze de zin op waarin ze was blijven steken en maakt die af.
Fascinerend vind ik dat het is geschreven als een soort lezing, compleet met korte schetsen van de geschiedenis. Het bevat geen onthullingen, maar wel handige namen en data. Ik weet nog niet precies hoe ik het in het interview ga verwerken.

Eerste interview

Op woensdag 24 november een eerste interview met moeder gehad.

Mijn moeder wilde dood

Het boek besteld, nog niet uitgelezen. Annegreet van Bergen heeft een goed boek gemaakt, lijkt me. Het is geboren uit boosheid en die is zeer effectief omgezet in een leesbaar verslag van haar wedervaren met haar moeder en het navolgend speurwerk.
Je kan er veel uit leren, o.a. dat je beter vroeg kan beginnen met voorbereidingen, als je geen zin hebt om al te afgetakeld te eindigen. (In gedachten zie ik mijn moeder instemmend knikken.) En dat er te veel afhangt van de arts, of die welwillend is of niet. Dan heeft moeder het dus goed getroffen.

Ben er zondag nog geweest, met H. op doorreis naar Maastricht. Ze maakte een redelijk montere indruk, vroeg bezorgd of ik er niet te veel mee bezig was. En ik heb aangekondigd dat ik haar wou gaan interviewen.